NAITE: hunarmandchilik — sayohat xaritasi
Uch do‘st buyumlar yaratiladigan joylarning o‘zida ustalar bilan uchrashish va nafaqat buyumlar, balki ularning ortida turgan insonlar, bilimlar va vaqt haqida hikoya qilish uchun Myunxendan Seulgacha quruqlik orqali yo‘lga chiqdi. O‘zbekistonda Naite hunarmandchilikni muzeyda saqlanadigan meros sifatida emas, balki kundalik hayotning tirik bir qismi sifatida ko‘rdi.
NAITE & THE JOURNEY
Avvalo, Naite haqida gapirib bering. Loyiha qanday paydo bo‘ldi va nega aynan hunarmandchilik hamda uning ortida turgan insonlar sayohatingiz haqida hikoya qilish usuliga aylandi?
Biz uch kishimiz va yigirma yoshdan endigina oshganmiz. Tereza va Margareta — germaniyalik opa-singillar, Seop esa Janubiy Koreyadan. Biz doim vintage va antikvar do‘konlarda ko‘p vaqt o‘tkazardik. O‘tgan yili buyumlarni ellik yildan ortiq vaqt davomida to‘plab va saralab kelayotgan, hozirda Berlindagi Tischlein Schmück Dich do‘koniga egalik qiluvchi Klaudiya va Raynxold Mari bilan tanishdik.
Aynan ularning buyumlar va hunarmandchilik an’analari haqidagi hikoyalari bizda hunarmandchilikni hujjatlashtirishga qiziqish uyg‘otdi. Bitta buyumning o‘zida ulkan tarix, mahorat va madaniy o‘ziga xoslik mujassam bo‘lishi mumkin, ammo uni faqat do‘konda yoki internetda ko‘rsangiz, buning deyarli hech biri bilinmaydi. Bu an’analarni saqlab kelayotgan insonlar esa ko‘pincha o‘z hamjamiyatidan tashqarida deyarli tanilmaydi. Loyihani Naite deb atadik — koreys tilida bu daraxtning yillik halqalarini anglatadi.
2026 yil boshida dam olish kunlari Germaniya va Avstriyadagi ustalar huzuriga bora boshladik. Dastlab shunchaki ularning ish jarayonini hujjatlashtirar va birgalikda nimadir yaratib ko‘rardik. Loyihaning bu ikkinchi qismini endigina boshlagan edikki, sayohatga chiqishga qaror qildik. Ammo hunarmandchilikni hujjatlashtirish istagi biz bilan qoldi.
Siz Myunxendan Seulgacha juda turli mamlakat va madaniyatlar orqali sayohat qilyapsiz. Bu yo‘nalish g‘oyasi qanday paydo bo‘ldi va nimani o‘rganmoqchi edingiz?
Sayohatning o‘zi dastlab Naite loyihasidan alohida g‘oya edi. Tereza va Seop bir necha yil davomida o‘zlarining tug‘ilib o‘sgan shaharlaridan biridan ikkinchisigacha quruqlik orqali yetib borish va ular orasidagi barcha joylarni ko‘rish haqida gaplashib yurishgan. Aprel oyida esa biroz spontan tarzda aynan shu yoz buning uchun mos vaqt ekaniga qaror qildik.
Yo‘nalish shakllana boshlagach, Naite ko‘lami ham tabiiy ravishda kengaydi. Biz shunday o‘yladik: agar baribir safarda bo‘lsak, nega bundan foydalanib, hunarmandlarning uylari va ustaxonalariga shaxsan bormasligimiz kerak? Biz faqat mashhur ustaxonalar yoki muzeylarni ko‘rishni emas, ustalar haqiqatan ham har kuni ishlaydigan joylarga kirishni istardik.
Tomoshabin buyumda faqat estetikani emas, balki uning ortidagi mahorat va insonlarni ham ko‘rishi uchun ularni ko‘rsatishni xohladik. Instagram buning uchun ideal platforma bo‘lmasligi mumkin, ammo biz uchun yaxshi boshlanish nuqtasi. Vaqt o‘tishi bilan esa uzunroq formatlar yaratishni istaymiz.
Bir mamlakatdan boshqasiga o‘tar ekansiz, dastlab butunlay turlicha ko‘ringan hunarmandchilik an’analari o‘rtasidagi bog‘liqliklarni seza boshladingizmi?
Dastlab har bir yangi mamlakat bizga hunarmandchilikning butunlay alohida olamini ochib beradi, deb o‘ylagandik. Ammo qancha ko‘p ustaxonalarga borganimiz sari o‘xshash manzaralarni ko‘proq payqay boshladik. Materiallar va buyumlarning o‘zi butunlay boshqacha bo‘lishi mumkin, ammo asboblar, ustaxona muhiti va hatto ustalarning hikoyalari ko‘pincha hayratlanarli darajada o‘xshash.
Ayniqsa, hunarmandchilik turlarining o‘zidagi bog‘liqliklarni ko‘rish qiziq. Ba’zan boshqa mamlakatda ancha oldin ko‘rgan narsamizni eslatuvchi naqsh, material yoki texnikaga duch kelamiz. Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab esa ming yillar davomida savdo, moda va migratsiya orqali hunarmandchilik an’analari bir-biriga qanchalik kuchli ta’sir ko‘rsatgani ayniqsa yaqqol seziladi.
Shu bilan birga, farqlar yo‘qolib ketmaydi. Professional bo‘lmagan nigohga gilamlar yoki boshqa buyumlar bir-biriga o‘xshash tuyulishi mumkin, ammo ularning vizual tili, ramzlari, materiallari va vazifasi aniq bir hudud haqida hikoya qiladi. Mahalliy o‘ziga xoslik aynan detallarda namoyon bo‘ladi.
UZBEKISTAN
O‘zbekistondagi ustalar bilan qanday tanishdingiz? Mutlaqo kutilmagan uchrashuvlar ham bo‘ldimi?
O‘zbekistonda hunarmandchilik madaniyati juda boy va nisbatan yaxshi hujjatlashtirilgan, shu sababli ustalarni topish yo‘nalishimizdagi ayrim boshqa mamlakatlarga qaraganda osonroq bo‘ldi. Ko‘pchilik bilan hunarmandlarga bag‘ishlangan Homo Faber platformasi orqali tanishdik.
Ba’zida bir usta bizni tom ma’noda keyingi ustaning oldiga boshlab borardi. Buxoroda oltin ip bilan kashta tikuvchi Nodir Rasulov bilan tanishdik. U bizni do‘sti — misgar Jo‘rabek Sidiqovning oldiga olib bordi, u esa o‘z navbatida miniatyurachi Davlat Toshev bilan tanishtirdi. Bunday spontan bog‘lanishlar sayohatimizning eng yoqimli qismlaridan biriga aylandi.
Ammo ustani topish qanchalik osonligi uning mashhurligi va hududdagi hunarmandchilik muhitining ko‘lamiga juda bog‘liq. Andijonda kulol Mirzobahrom Abduvahhobovni topish uchun avval hunarmandlar yashaydigan hududdagi odamlardan, keyin supermarket egalaridan so‘radik. Oxir-oqibat ulardan biri bizni kerakli uyga to‘g‘ridan-to‘g‘ri olib bordi. Ko‘chadan qaraganda ichkarida ustaxona borligini mutlaqo bilib bo‘lmasdi.
O‘zbekiston hunarmandchilik an’analarining qaysi jihatlari sizga ayniqsa o‘ziga xos tuyuldi?
O‘zbekistongacha bo‘lgan ko‘plab mamlakatlarda ustalarni ataylab izlashimizga to‘g‘ri kelardi. Bu yerda esa hunarmandchilik go‘yo hamma joyda namoyon bo‘ladigandek: binolardagi koshinlarda, odamlarning kiyimlarida, bozorlardagi mato va sopol buyumlarda, uylarning o‘ymakor yog‘och detallarida.
Bizni ma’lum bir texnikadan ko‘ra, hunarmandchilik madaniyatining naqadar zich ekani ko‘proq hayratlantirdi. Bitta shaharning o‘zida bir-biriga yaqin joylarda kulolchilik, metallga ishlov berish, yog‘och o‘ymakorligi, kashtachilik va to‘qimachilik bilan shug‘ullanuvchi ustalar ishlashi mumkin. Hunarmandchilik maxsus izlab topish kerak bo‘lgan narsa emas, balki kundalik muhitning tabiiy bir qismidek qabul qilinadi.
Shuningdek, bu yerda hunarmandchilik an’analari qayta tiklanayotgani juda sezilarli ekanini his qildik. Mehmonlar uchun ustalarning ishini ko‘rish, buyum sotib olish, mahorat darsi yoki namoyishda qatnashish ancha oson. Hunarmandchilik madaniy turizmning muhim qismiga aylangan.
Siz hunarmandlarning ustaxonalari va uylarida vaqt o‘tkazdingiz. Bu lahzalar sizga hunar ortidagi insonlar haqida nimalarni ko‘rsatdi?
Dastlab biz asosan texnik savollar berardik: qanday materiallar ishlatiladi, hunarni kim o‘rgatgan, bitta buyumni yaratish qancha vaqt oladi. Ammo ko‘plab uchrashuvlardan so‘ng eng esda qolarli lahzalar ko‘pincha ish jarayonining oralig‘ida sodir bo‘lishini tushundik.
Biz choy ichdik, oilalar haqidagi hikoyalarni tingladik, kutilmaganda tushlikka qolib ketdik. Ba’zida usta o‘sha kuni o‘z hunaridan ko‘ra bizga ko‘proq vaqt ajratardi. Bir vaqtning o‘zida insonning ham ishini, ham oddiy kundalik hayotini ko‘rish imkoniyati biz uchun buyumlarning o‘zidan kam qiziqarli bo‘lmadi.
Deyarli har bir usta o‘z ishi haqida ulkan faxr va sadoqat bilan gapirardi. Balki shuning uchun Naite tobora nafaqat hunarmandchilik, balki inson haqida ham hikoya qiladigan loyihaga aylanmoqda.
Kulolchilik, yog‘och o‘ymakorligi, to‘qimachilik va zardo‘zlik orasida qaysi jarayon sizni eng ko‘p hayratlantirdi?
Faqat bittasini tanlash qiyin. Muzey yoki do‘konda avvalo tayyor buyumning go‘zalligi, murakkabligi va aniqligini ko‘rasiz. Ustaxonada esa asboblar, qo‘llar va bir xil harakatning cheksiz takrorlanishi birinchi o‘ringa chiqadi.
Bizni ayniqsa abrbandi — o‘zbek ikatini yaratish texnikasi hayratlantirdi. Uning nomi so‘zma-so‘z «bulutlarni bog‘lash» degan ma’noni anglatadi. Marg‘ilonda biz to‘rtinchi avlod bo‘yoqchi ustasi Nurmuhammad Valiyev bilan uchrashdik. Naqsh hali to‘qish boshlanmasidan oldin bir joyga yig‘ilgan iplarning o‘ziga tushiriladi. Har bir rang uchun iplarni qo‘lda qaytadan bog‘lash, bo‘yash, quritish va avval bo‘yalgan qismlarni yana himoyalash kerak bo‘ladi. Tayyorlov jarayonining o‘zi, to‘qish hali boshlanmasidan oldin, o‘n kungacha davom etishi mumkin.
Tasvirga olish vaqtida buni ayniqsa keskin his qilasiz: biz usta o‘nlab yillar davomida qayta-qayta takrorlagan jarayonning atigi bir necha soniyasini kuzatyapmiz. Bunda odamni chuqur o‘yga toldiradigan nimadir bor.
O‘zbekistondagi qaysi uchrashuv sizda eng kuchli taassurot qoldirdi?
Ehtimol, Andijondagi kulol Mirzobahrom Abduvahhobov bilan uchrashuv. Uning oilasi o‘n besh avloddan beri kulolchilik bilan shug‘ullanadi. Uni esa deyarli tasodifan — bir kunlik izlanishlar va mahalliy supermarket egasining yordami bilan topdik.
Tashqaridan bu oddiy uy edi, ustaxona borligidan darak beradigan hech narsa yo‘q edi. Ichkarida esa quyosh nuri tushib turgan ish maydoni, otasi va bobosidan qolgan asboblar hamda turli davrlarga oid sopol buyumlardan iborat kichik uy muzeyi bor edi: taxminan ellik yil avval otasi bilan birga yaratilgan buyumlardan tortib, eng yangi ishlarigacha.
Barcha uchrashuvlar orasida aynan shu tashrif xotiramizda alohida qoldi — ham an’ananing uzluksizligi, ham tashrifning naqadar shaxsiy tus olgani sababli.
CRAFT & THE NEXT GENERATION
Bugungi O‘zbekistonda hunarmandchilik bilimlari qanday uzatilishi haqida nimalarni bilib oldingiz? Yosh avlod bu an’analarni davom ettirishga qiziqadimi?
Safargacha biz hunar asosan oila ichida avloddan avlodga o‘tadi, deb o‘ylagandik. Ammo bu yerda hunarmandchilikni saqlash va o‘rgatishning ancha rivojlangan tizimini ko‘rdik: ustalar yosh shogirdlarni qabul qiladi, maktablar va institutlar, masalan, Marg‘ilondagi Hunarmandchilikni rivojlantirish markazi faoliyat yuritadi.
Bu ayniqsa Xivada, yog‘och o‘ymakori Odamboy Masharipovning ustaxonasida yaqqol ko‘rindi. Uning atrofida odatda taxminan o‘n yil davomida ta’lim oladigan shogirdlar ishlardi. Uning o‘zi ham o‘z ustaxonasini ochishdan avval o‘n ikki yildan ko‘proq vaqt o‘qigan, ustaxonasini ochgan yilning o‘zidayoq esa dars bera boshlagan. Usta va shogird o‘rtasidagi munosabat uchun alohida tushuncha mavjud — «ustoz-shogird». Biz keyingi avlodga bilim berish ustalar tomonidan o‘z asarlarini yaratishdek muhim mas’uliyat sifatida qabul qilinishini his qildik.
Bu an’analar o‘tmishdan saqlanayotgan bir narsa sifatida tuyuldimi yoki ular tirik, o‘zgarayotgan va rivojlanayotganini his qildingizmi?
Har ikkisi ham. Sovet davrida deyarli yo‘qolib ketgan ayrim bilimlarni qayta tiklash va saqlash jarayoni aniq ko‘rinadi. So‘nggi o‘n yilliklarda ular faol o‘rganilib, qayta jonlantirilmoqda.
Ammo ustalar shuni ta’kidlashdiki, hatto an’anaviy texnikalar bilan ishlaganda ham ular shunchaki o‘tmishni takrorlamaydi. Ular materiallar bilan tajriba qiladi va yangi buyumlar yaratadi. Masalan, Odamboy Masharipov yog‘och o‘ymakorligini kulolchilik bilan birlashtirish usulini ishlab chiqib, buning uchun Prezident mukofotiga sazovor bo‘lgan. Nurmuhammad Valiyev esa matoni issiqroq qilish va uni zamonaviy buyumlar uchun moslashtirish maqsadida adrasga jun qo‘shadi.
AFTER UZBEKISTAN
Bu safar O‘zbekiston haqidagi tasavvuringizni o‘zgartirdimi?
Sayohatchining mamlakat haqida qay darajada chuqur tushuncha hosil qilishi doimo cheklangan. Shaharlarda, bozorlarda yurishingiz, mashhur me’morchilikni ko‘rishingiz mumkin — va baribir tashqaridan kuzatayotgan inson bo‘lib qolishingiz ehtimoli bor.
Ustalar bilan uchrashuvlar bu tuyg‘uni o‘zgartirdi. Bizni qayta-qayta boshqa yo‘l bilan hech qachon kira olmaydigan joylarga taklif qilishdi: sayyohlik hududlaridan uzoqdagi kichik ustaxonalar va uylar. Biz oilalar bilan birga o‘tirdik, ba’zan usta ishini tugatishini kutdik va turli mavzularda suhbatlashdik.
Ayniqsa an’ana va zamonaviy hayotning bir-biri bilan qanchalik tabiiy yonma-yon mavjudligi xotiramizda qoldi. Bir necha asrlik texnika bilan ishlayotgan inson shu zahoti telefonini olib, eng so‘nggi ishining suratlarini ko‘rsatishi mumkin edi. Bu «an’anaviy hunarmandchilik» haqidagi odatiy tasavvurdan ancha tirik va zamonaviyroq tuyuldi.
Endi O‘zbekiston haqida o‘ylaganimizda, masjidlar va bozorlar bilan bir qatorda avvalo juda shaxsiy manzaralar yodimizga tushadi: kimningdir hovlisi, ustaxona, oila, birga ichgan choyimiz. Ustalar bilan uchrashmaganimizda mamlakatning bu tomonini hech qachon ko‘rmagan bo‘lardik.
Odamlar suratlaringizda buyumlarning go‘zalligidan tashqari yana nimani ko‘rishini xohlaysiz?
Instagram, avvalo, vizual muhit, shuning uchun tasvir — birinchi qiziqish uyg‘otadigan nuqta. Ammo umid qilamizki, u insonni bir oz ko‘proq to‘xtab, savol berishga undaydi: bu buyumni kim yaratdi, u qanday tayyorlandi va uning ortida qanday hikoya bor?
Loyiha bizning o‘z qarashimizni ham o‘zgartirdi. Ilgari biz ham avvalo shakl, rang va texnik mukammallikni payqardik. Ustaxonalarda vaqt o‘tkazganimizdan keyin esa tayyor buyumni uni yaratgan insondan alohida ko‘rish tobora qiyinlashdi.
Buyumni kim yaratganini, ustani kim o‘rgatganini, qanday material va resurslardan foydalanilganini hamda u qanday muhitda ishlashini bilganingizda, buyum tashqi ko‘rinishidan ancha ko‘proq ma’no tashiy boshlaydi.
Agar suratlarimiz kimnidir shunchaki «bu chiroyli» deyish o‘rniga «buni kim va qanday yaratgan?» deb so‘rashga undasa, biz uchun buning o‘zi juda katta natija bo‘ladi.
